IEO: Energetyka najsłabszym ogniwem Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju


Obszar „Energia”w „Strategii na rzeczOdpowiedzialnego Rozwoju” nie spełniapokładanych w nim nadziei i oczekiwań, a MinisterstwoEnergii koncentruje się niemal wyłącznie na wytwarzaniupaliw i energii w spółkach skarbu państwa, a gubi z oczu najbardziejinnowacyjny przemysł przetwórczy zielonej gospodarki – ocenia Instytut Energetyki Odnawialnej.

 

Projekt „Strategiina rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju” (SOR) wskazuje na rolę różnych działówgospodarki w średniookresowej perspektywie rozwoju kraju. Z perspektywy SOR ważnejest to, co dany dział gospodarki chce sam zaprezentować i jak chce skorzystaćz ponad półtora miliardowego programu inwestycyjnego do 2020 roku (tab. 4, str.186), ale jeszcze ważniejsze jest to co dany dział wnosi do rozwoju kraju wokresie do 2020 i co może dać do 2030 roku. Dział „Energetyka” w całymdokumencie wydaje się być jednym z najsłabiej opracowanych, najmniejobiecujących w sensie zarówno atrakcyjności proponowanych bezpośrednichinwestycji w samej energetyce jak i własnego wpływu na koszty i realizacjecelów całej Strategii. Zamiast wartości dodanej i innowacji prowadzących wgospodarce do międzynarodowych przewag konkurencyjnych, energetyka wnosi przedewszystkim koszty oraz szereg znaków zapytania. Zamiast minimalizowaćnieprzewidywalność otoczenia inwestycyjnego dla przedsiębiorców i samorządówterytorialnych obszar „Energetyka” zwiększa ryzyko działalności gospodarczej. Takietezy można postawić jednak dopiero po przeczytaniu całości SOR.

 

Największymmankamentem całego SOR wydaje się brak spójności pomiędzy kluczowymi „obszaramikoncentracji działań” (np. reindustrializacja, innowacje, MŚP, kapitał dlarozwoju, ekspansja zagraniczna), a „obszarami wpływu” (np. energia, środowisko,kapitał społeczny, obronność, instytucje państwa) na działania kluczowe orazrealizację celów szczegółowych i celu ogólnego sformułowanego w sposób jasnyjako „tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przyjednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym iterytorialnym”. Problemem jest też życzeniowość i brak spójności wewnątrzobszaru „Energetyka” (np. inwestycje w tradycyjne elektrownie przy eksponowaniuinnowacyjności i dążenia do niskich cen energii). 

 

Generalnie obszar „Energia” jako jedenz pięciu wymienianych w SOR „obszarów wpływu” nie spełnia pokładanych w nimnadziei i oczekiwań z paru zasadniczych powodów:

  • nie wspierazrealizowania celu ogólnego i celów szczegółowych, zwłaszcza celu służącegotrwałemu wzrostowi gospodarczemu kraju (w tym rozwojowi przemysłu, azwłaszcza MŚP) oraz celu, który masłużyć rozwojowi terytorialnie zrównoważonemu;
  • proponuje wątpliwedo zrealizowania obszary innowacji w energetyce oraz budzi obawy o nadmierne koszty części zaproponowanych działań (inwestycji)i ich zasadność.

 

Szczególne obawybudzi widoczne w dokumencie hamowanie (umniejszanie strategicznego znaczenia)rozwoju rozproszonej energetyki odnawialnej kosztem nadmiernej, jak naperspektywę średniookresową, koncentracji działań na energetyce węglowej oraz,obarczonej dużym ryzykiem inwestycyjnym (pytanie o realizowalność) energetycejądrowej. Proponowane działania po stronie wytwarzania energii nie służą teżdeklarowanej w SOR poprawie efektywności energetycznej. Mają one znamionatworzeniu rynku zbytu dla wielkoskalowej energetyki (wspieranej dodatkowo np.planem wprowadzenia kosztownego rynku mocy, służącemu przede wszystkimtradycyjnym monopolom) pod mniej lub bardziej iluzorycznymi hasłamibezpieczeństwa energetycznego i innowacyjności.

 

Propozycje „projektów strategicznych” i„flagowych” są przypadkowe, często niespójne, kosztowne  i nie zostały zweryfikowane pod względem ocenyfaktycznych skutków ekonomicznych oraz ryzyk. Trudno nie odnieść wrażenia,że „fiszki” projektów zaproponowane w obszarze „Energia”, nawet teinteresujące, nie były zebrane z „rynku” w procesie szerokich konsultacji.Sprawiają wrażenie „wrzutek” wybranych grup interesu, nie poddanych solidnejweryfikacji czy krytyce.

 

Zasadyrealizacji SOR odwołują się do selektywnego podejścia oznaczającegokoncentrację na technologiach i sektorach, które mają istotne znaczenie dlarealizacji celów SOR w dłuższej perspektywie. Selektywność nie może jednak oznaczaćprzypadkowości czy „impulsowego” wybierania branż, projektów lub produktów, wsposób niespójny, w oderwaniu od siebie. Tymczasem np. w obszarze „Energia” węgiel dominujący w „miksie” energetycznym ielektromobilność praktycznie się wykluczają. Żaden kraj na świecie nierozwija transportu elektrycznego z zamiarem tworzenia w ten sposób sztucznegorynku zbytu na prąd z elektrowni węglowych. Niedostatek czystych – „pogodowo-zależnych”odnawialnych źródeł energii w miksie energetycznym dających tanią energię wdolinach zapotrzebowania, uniemożliwi tworzenie biznesplanów na systemymagazynowania i zwiększy emisje do atmosfery (IEA nie zaleca wprowadzaniaelektromobilności samochodowej przy emisji CO2 znacząco wyższej niż400 kg/MWh). Brak energii z systemów fotowoltaicznych uczyni transportelektryczny drogim oraz obniżającym i tak niską rezerwę mocy w systemie. Niestety, ostatnia nowelizacja ustawyo OZE wyrzucająca na margines rozwoju energetyki  najtańsze (pogodowo-zależne) technologie OZE takie jak energetyka słoneczna iwiatrowa, pogłębia problem. Technologiczna niespójność osłabia też szanse innegoprojektu strategicznego SOR – rozwoju „smartpower grid” (przydatność smart griddla promowanych w SOR energetyki węglowej i jądrowej jest znikoma i w tejsytuacji trudno o atrakcyjne modele biznesowe).

 

Problemami niosącymiskutki społeczne (w konsekwencji zapewne także polityczne) w zaprezentowanej koncepcjielektromobilności w SOR jest też koncentracja działań na bogatszych i bardziejuprzywilejowanych adresatach. Związane jest to np. z już obecnie nierównomiernympoziom dostępności transportowej (czasowej i przestrzennej), w tym m.in. znadmiernie wydłużonym czasem dojazdu do pracy i miejsc świadczenia usługpublicznych (mierzona np. średnią prędkością jazdy samochodem). Najgorzej jestna wsi oraz w województwach wschodnich. Samochód elektryczny może być dobrymrozwiązaniem dla wsi, ale tylko wtedy gdy będzie zasilany z lokalnychodnawialnych źródeł energii, a nie drogim lokalnie prądem z centralnejelektrowni – to drugie dodatkowo pogorszyłoby i tak trudną sytuację w zakresiezaopatrzenia wsi i obszarów peryferyjnych w energię. Koncepcjaelektromobilności rozwijana w obszarze „Energia” (inaczej niż w obszarze„Transport”) nie pozwala na dostrzeżenie wielu zależności i sprzężeń zwrotnych.

 

Kogeneracja jądrowa na małych,wysokotemperaturowych reaktorach HTR z pewnością nie jest „projektemstrategicznym” do 2020, ani nawet do 2030 roku. Wydaje się być pomysłem„impulsowym”, ideologicznym, nie opartym na żadnej (a z pewnością solidnej) analizieekonomicznej. Każdy projekt „strategiczny” lub „flagowy” w SOR powinien byćprzede wszystkim osiągalnym, racjonalnym ekonomicznie w perspektywieśredniookresowej, realistycznym także w sensie czasu jego realizacji i miećzapewnione finansowanie lub realne szanse na jego pozyskanie. Kogeneracjajądrowa zdecydowanie nie spełnia żadnego z tych warunków i poza kosztami itrudnym do zaakceptowania poziomem ryzyka nie wniesie żadnego istotnego wkładuw realizację celów SOR nawet do 2030 roku. To temat co najwyżej na zwykły projekt badawczy.

 

Pogram „Inteligenta kopalnia” ma umożliwićzdobycie przez Polskę „istotnej” pozycji na światowym rynku maszyn i urządzeńgórniczych. Pomysł jest dobry, ale spóźniony. Program ten wymaga oceny ryzyka związanegoz globalnymi trendami szybkiego odchodzenia światowej gospodarki od węgla jakopaliwa dla energetyki i powszechnie dostrzeżonego przeinwestowania iwycofywania aktywów w tym sektorze. Przemysł pracujący na rzecz górnictwa ma obecnieniewykorzystany potencjał produkcyjny, ale trzeba go przestawiać na potrzebybranż energetyki, których świat potrzebuje. Propozycje te w znacznej mierze sąpróbą zakonserwowania obecnego stanu rzeczy w energetyce na kolejne 10-15 lat igrożą przeinwestowaniem w energetykę węglową i inne technologie schyłkowe orazwzrostem cen energii dla gospodarki.

 

Już od 2004 roku światowe inwestycje w OZEprzekraczają łączne inwestycje w paliwa kopalne i energetykę jądrową i trendten się szybko pogłębia. W 2015 roku inwestycje w OZE (300 mld USD) jużponad dwukrotnie przekraczały inwestycje w energetykę paliw kopalnych razem zatomem. Ma to olbrzymie znaczenie dla dalszej konkurencyjności krajów. Wartopodkreślić, że inwestycje w innowacyjne technologie o wysokich nakładachinwestycyjnych (up front) stanowiąkluczowy czynnik sukcesu SOR: są też źródłem przychodów podatkowych (podatki odnieruchomości, CIT) i mogą być źródłem wzrostu eksportu (promowanego w SOR) ipoprawy konkurencyjności. Kraje które dalej, wbrew trendom światowym, chcąinwestować przede wszystkim w paliwa kopalne o wysokich i z różnych powodów rosnącychkosztach eksploatacyjnych (wymogi bezpieczeństwa, rosnące koszty paliw,spełnianie standardów ochrony środowiska), muszą przegrać cenami energii zkrajami które inwestują zasadniczo w OZE, bo te po zainwestowaniu  produkują energię po bardzo niskich kosztachbieżących. Jeżeli rozbieżności w skali inwestowania w paliwa kopalne i OZEnasilają się w ciągu kilkunastu lat kraj, który zbyt wolno inwestuje w OZEstanie się importerem energii. Skalę problemu przed jakim staje Polskaobrazujący strukturę globalnych inwestycji w OZE w latach 2000-2015 (rys.1).SOR zamiast zapobiegać tym niebezpieczeństwom, proponuje działania, którepogłębiają niebezpieczne trendy i stopniową marginalizację polskiej energetyki. 

Propozycje dotycząceenergetyki w SOR pomijają nie tylko konieczną stopniową zmianę miksuenergetycznego w kierunku OZE, ale też wiele innych efektywnych działań narzecz zmiany struktury rynku energii (rozwijanie małych jednostek o dużejelastyczności), poprawy lokalnego bezpieczeństwa energetycznego dziękigeneracji rozproszonej i stymulowanie olbrzymich obszarów ekspansji eksportoweji innowacji związanych z OZE, które zasadniczo dotyczą technologii innych niżpreferowane w SOR ”stabilne źródła OZE” (termin nie stosowany na świecie, boliczą się koszty energii zbyt wysokie w SOR; stabilny ma być cały systemenergetyczny, a nie każde źródło odrębnie).

 

Obecnepropozycje przygotowane w zespole międzyresortowym (w ramach prac powołanego wcelu opracowania SOR „Międzyresortowego zespołu ds. energii, środowiska itransportu”) przez resort energii nie dają wiarygodnych podstaw do wypełnieniacelów klimatycznych na 2030, a w przypadku OZE nawet na 2020 rok. Niosą ryzykododatkowych kosztów dla podatnika (budżetu państwa). Aby uniknąć szeregu ryzykna jakie obszar „Energia” może narazić realizację zasadniczych celów SOR,  polska strategia energetyczna powinna dążyćdo jak najpełniejszego uwzględnienia polityki energetyczno-klimatycznej UE. Pominięcietych aspektów lub ich zbagatelizowanie (a tak się stało w obecnej wersji SOR)może mieć olbrzymie skutki długoterminowe dla gospodarki, ale też krótko- iśrednioterminowe. Karami zaniezrealizowanie zobowiązań klimatycznych, niefrasobliwe podejście do zobowiązań wobec UE grozi też  utratą części funduszy UE przeznaczonych dlaPolski na rozwój zielonej gospodarki (niemalże 20% wszystkich funduszy).   

 

Postulowana wSOR „aktywna rola Polski w UE” oznacza zdolność do przekonania większości jejczłonków do polskich racji[1]. Większość krajów UE jest za aktywną realizacją politykiklimatyczno-energetycznej UE i te fakty trzeba uwzględniać w krajowej polityceenergetycznej. Polska, chcąc być aktywnym graczem w UE  powinna to wziąć pod uwagę i dążyć dozwiększenia roli OZE i efektywności energetycznej kosztem udziału paliwwysokoemisyjnych. W przeciwnym razie „aktywna rola Polski” będzie polegała napoświęcaniu w negocjacjach interesów innych obszarów gospodarki kosztem wysoceniepewnych możliwości ochrony „status quo” w energetyce. SOR nie może byćobciążona takim bagażem niepewności, bo przycałkowitym braku spójności z polityką UE w obszarze „Energia” i jejjednoczesnym finansowaniu ze środków UE, nawet jej przyjęcie przez rząd niezredukuje ryzyka i nie spowoduje uruchomienia na zakładaną skalę przewidywanychprorozwojowych procesów inwestycyjnych w przedsiębiorstwach (zwłaszczaprywatnych). A bez tego, Strategii nie da się wdrożyć i osiągnąć celów postronie wzrostu innowacyjności .

 

Do pułapekrozwojowych w SOR (słabości instytucjonalnej) zaliczany jest m.in. „brakskutecznej koordynacji polityk publicznych”. Tymczasem widoczne jest słabe skoordynowanie i zintegrowanie politykiMinisterstwa Energii (nowego w strukturze rządu) z polityką gospodarczą.Decyzje przesądzające o energetyce zapadają doraźnie, częściowo pod wpływemuwarunkowań międzynarodowych (kwestie klimatyczne i regulacje dot. rynkuenergii w UE), a częściowo pod wpływem bieżących nacisków górnictwa,państwowych firm energetycznych  ipolityki wewnętrznej resortu. Bezprzyjętej przez rząd długoterminowej polityki energetycznej i bez uwzględnianiaStrategii gospodarczej rządu, bieżące procesy i decyzje w energetyce mogą ograniczaćmożliwości realizacji SOR.

 

Poza ryzykami nastyku z UE oraz iluzorycznością proponowanych „innowacji” (projektówstrategicznych), energetyka niesie jeszcze jeden problem związany zpogarszaniem się  konkurencyjnościcenowej energii elektrycznej w regionie i przerzucaniem kosztów na małe iśrednie firmy od których rozwoju zależy powodzenie SOR. Małe firmy (promowane wSOR), zwłaszcza przemysłu przetwórczego i ich szybki rozwój, łącznie z promocjąich potencjału eksportowego, słusznie znalazły się w centrum uwagi SOR.  Ale jak mają się rozwijać, gdy płacą jedne znajwyższych w UE rachunki za energię i rosną one systematycznie, zwłaszcza dlafirm korzystających z taryf grupy „C” (patrz wykres na rys. 2 – odbiorcy na nN– grupa C), w sytuacji gdy koszty energii w kosztach ich funkcjonowania sięgająnawet 10%. Propozycje działań w obszarze „Energia” w SOR związane np. zinwestycjami w elektrownie węglowe, dużą energetykę wodną czy energetykęjądrową oraz zaplanowane także w SOR wsparcie tych inwestycji niezwyklekosztownym mechanizmem rynku mocy pogłębią niekorzystne trendy cenowe na rynkuenergii.

Istotny jest także wpływenergetyki na rozwój zrównoważonyterytorialnie (spójność terytorialną).  Zamieszczona w SOR mapa z rozkłademprzestrzennym wskaźników PKB per capita(SOR, str. 131) jest silnie skorelowana (odwrotna proporcjonalność) zregionalnym rozkładem wysokości taryf (rachunków) za energię na terenie Polski.Poniższy rysunek 3 obrazuje odchylenia od średniej ceny za 1 kWh energiielektrycznej dla gospodarstw domowych. Zasadnicza relacje jest następujące: tamgdzie jest wyższe PKB na mieszkańca niższa jest cena energii (i odwrotnie); tamgdzie są źródła energii jest taniej, a nie wszędzie można zbudować centralneźródła wytarzania (jest to możliwe tylko przy OZE).

 

Najbardziej pokrzywdzeni cenamienergii są mieszkańcy województw centralnych i północnych, czyli na obszarach onajdłuższych liniach przesyłowych i słabych dystrybucyjnych, najdalej położeniw stosunku do „centralnych elektrowni”. Dzieje się tak pomimo tego, że taryfydla gospodarstw domowych są regulowane i dzięki temu „spłaszczane”. W przypadkuodbiorów przemysłowych i małego biznesu rozpiętości są zdecydowanie większe.Scentralizowany system energetyczny podnosi w sposób szczególny ceny energii wobszarach peryferyjnych i dla małych odbiorców. W kierunkach interwencji, wmakroregionie wschodnim SOR wymienia „wsparcie OZE i powiązanych z nimisektorów B+R”, ale brakuje skonkretyzowania i rynkowej podbudowy tego kierunkudziałania w zidentyfikowanych potrzebach rynku. Bez zmiany modeluenergetycznego ze scentralizowanego na rozproszony, te problemy będą siępogłębiać.

 

Z tych względów obszar „Energia”w SOR powinien być  zmodfikowany także zuwagi na konieczność podjęcia działań na rzecz ochrony MŚP oraz obszarówperyferyjnych przed dalszym, niezwykle niebezpiecznym, obecnym trendem wzrostukosztów energii. Poza odejściem od modelu „centralnej elektrowni” należy podjąćdziałania na rzecz zmiany zasad funkcjonowania rynku energii, w tym tworzenialokalnych rynków oraz obciążenia centralnych elektrowni opłatami przesyłowymi(preferencje dla generacji rozproszonej).

 

Należy wzmocnićrolę rozproszonych OZE w obszarze koncentracji działań: „Małe i średnieprzedsiębiorstwa” oraz „Zrównoważony rozwój terytorialny”. MŚP, dysponującejeszcze pokaźnymi oszczędnościami zdolnością kredytową, dzięki inwestycjom wOZE powinny w możliwie jak najszerszym zakresie przechodzić z pozycji„przemysłowego odbiorcy energii” na pozycję „autoproducenta przemysłowego” lub„prosumenta biznesowego”. MŚP jakoprosumenci mogą, przy najmniejszej intensywności wsparcia (nawet wyłącznie przyinstrumentach zwrotnych) dać silny impuls do pobudzenia krajowego przemysłu produkcjiurządzeń i komponentów dla OZE i realizacji krajowej strategii innowacji iwzrostu eksportu.  

 

Propozycje wobszarze „Energia” nie wskazują konieczności cywilizacyjnej budowania przemysłuzielonej gospodarki. Aktywne działania w tym kierunku na szczeblu SOR (skoordynowaneprzez Ministerstwo Rozwoju) wydają się niezbędne, gdyż Ministerstwo Energii przyobecnych kompetencjach (znacznie mniejszych niż byłe Ministerstwo Gospodarki) iprzyjętej formule działania koncentruje się niemal wyłącznie na wytwarzaniupaliw i energii w spółkach skarbu państwa, a gubi z oczu najbardziejinnowacyjny przemysł przetwórczy zielonej gospodarki

 

IEO proponuje, aby tego typu działaniazostały wsparte instrumentami przewidzianymi w SOR takimi jak np. powołanieKrajowego Klastra Kluczowego w obszarze „energetyka prosumencka”. Wszystkiefirmy przemysłu przetwórczego, w tym np. szczególnie dostrzeżonego w SOR rolno-spożywczegoitp. mają potencjał niezbędny do zastosowania mikroinstalacji OZE, który możnauruchomić natychmiast, także  dzięki jużobowiązującym przepisom dającym firmom możliwość  sprzedaży nadwyżek energii. Takie działanie przełamią stereotypy ibarierę błędnego koła (nie wspierajmy OZE, bo nie daje potencjału eksportowego,nie rozwijamy OZE, bo musimy importować).


Instytut Energetyki Odnawialnej

fot. Pixabay





[1] W 2017 r. wchodzą w życieprzepisy Traktatu z Lizbony o głosowaniu w UE w systemie podwójnej większości.Zbudowanie mniejszości blokującej (wymagającej m.in. poparcia krajówreprezentujących 35 proc. mieszkańców UE) będzie trudniejsze.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here